Eksperymenty psychologiczne, które zmieniły świat - i te, które zostały zakazane

Przełomowe eksperymenty, które zdefiniowały psychologię

Te badania, choć dziś często analizowane pod kątem etycznym, stanowią kamienie węgielne nowoczesnej psychologii społecznej i behawioralnej. Odkryły mechanizmy rządzące naszymi decyzjami, które wcześniej były ukryte.

1. Posłuszeństwo wobec autorytetu: Eksperyment Milgrama

• Kiedy i Gdzie: Lata 60. XX wieku, Uniwersytet Yale, USA.
• Cel: Stanley Milgram, zainspirowany procesami nazistowskich zbrodniarzy, chciał zbadać, jak daleko posuną się ludzie w posłuszeństwie autorytetowi, nawet jeśli wymaga to zadawania bólu innym.

Przebieg: Uczestnicy (nazywani "Nauczycielami") wierzyli, że biorą udział w badaniu dotyczącym pamięci i uczenia się. Mieli razić prądem (za każdym razem zwiększając napięcie, od lekkiego do "śmiertelnego") inną osobę ("Ucznia", który był aktorem) za każdą błędną odpowiedź. Choć "Uczeń" krzyczał i prosił o przerwanie, eksperymentator (autorytet) nalegał, by "Nauczyciel" kontynuował, używając sformułowań typu: "Eksperyment wymaga, abyś kontynuował".

Wyniki, które wstrząsnęły światem: Zdecydowana większość uczestników (65%) kontynuowała rażenie prądem aż do najwyższego, potencjalnie śmiertelnego poziomu (450 woltów), wyłącznie z powodu polecenia autorytetu. Eksperyment wykazał szokującą podatność przeciętnych ludzi na ślepe posłuszeństwo, nawet wbrew własnym moralnym oporom.

2. Warunkowanie klasyczne i Mały Albert

• Kiedy i Gdzie: 1920 rok, Uniwersytet Johnsa Hopkinsa, USA.
• Cel: John B. Watson i Rosalie Rayner chcieli udowodnić, że emocje (fobie) można wytworzyć u ludzi za pomocą warunkowania klasycznego, a więc, że są one wyuczone, a nie wrodzone. Był to kluczowy moment dla rozwoju behawioryzmu.

Przebieg: Ośmiomiesięczne dziecko, nazywane "Małym Albertem", początkowo nie wykazywało lęku przed białym szczurem. Badacze, za każdym razem, gdy Albert dotykał szczura, wywoływali głośny, przerażający hałas (uderzenie młotem w metalową sztabę). Po wielu powtórzeniach, Mały Albert zaczął wykazywać silny lęk (płacz i ucieczka) na sam widok szczura, nawet bez hałasu. Co więcej, lęk uległ generalizacji, przenosząc się na inne puszyste przedmioty (króliki, futra, broda Świętego Mikołaja).

Wpływ: Eksperyment udowodnił, że fobie to wyuczone reakcje, co miało ogromne konsekwencje dla późniejszego rozwoju terapii behawioralnych (np. terapii ekspozycji). Jest to jednak dziś uważane za bardzo nieetyczne ze względu na celowe wywołanie trwałej traumy (fobii) u dziecka, bez późniejszej próby odwarunkowania lęku.

3. Konformizm i "Efekt Ascha"

• Kiedy i Gdzie: Lata 50. XX wieku, USA.
• Cel: Solomon Asch badał, jak duży wpływ ma grupa na nasze postrzeganie rzeczywistości i podejmowanie decyzji. Interesował go konformizm.

Przebieg: Uczestnikowi pokazywano trzy linie różnej długości i proszono, aby wskazał, która z nich jest taka sama, jak linia wzorcowa. Było to proste zadanie. Prawdziwy uczestnik znajdował się jednak w grupie siedmiu aktorów, którzy celowo, głośno i jeden po drugim, wskazywali oczywiście błędną odpowiedź.

Wyniki: Mimo że odpowiedź była jawnie zła, około 75% uczestników co najmniej raz uległo presji grupy i udzieliło błędnej odpowiedzi. Średnio, uczestnicy ulegali presji w 32% prób. To badanie pokazało, jak silnie ludzie dążą do akceptacji społecznej i jak łatwo ulegają presji, nawet jeśli wiedzą, że się mylą.

Eksperymenty, które zostały zakazane - Mroczna Strona Nauki

Poniższe badania nie tylko przekroczyły granice etyki, ale w niektórych przypadkach doprowadziły do poważnych zaburzeń psychicznych i traum u uczestników. Ich zakaz i potępienie stały się bezpośrednim impulsem do stworzenia zasad etycznych (np. Kodeksu Norymberskiego, Zasad Helsińskich), które obecnie są podstawą wszelkich badań z udziałem ludzi.

1. Eksperyment Więzienny Stanforda (SPE)

• Kiedy i Gdzie: 1971 rok, Uniwersytet Stanforda, USA.
• Cel: Philip Zimbardo chciał zbadać, jak rola społeczna wpływa na zachowanie i czy zachowanie człowieka jest bardziej determinowane przez czynniki sytuacyjne (środowisko) czy dyspozycyjne (osobowość).

Przebieg: 24 zdrowych psychicznie, młodych mężczyzn losowo przydzielono do ról "więźniów" lub "strażników" w symulowanym więzieniu na uniwersytecie. Badanie miało trwać 2 tygodnie.

Wyniki i Katastrofa Etyczna: W ciągu zaledwie kilku dni badanie wymknęło się spod kontroli. "Strażnicy" szybko przejęli role, stając się autorytarnymi, sady stycznymi i brutalnymi. "Więźniowie" z kolei stali się pasywni, bezradni i ulegli, wykazując objawy załamania nerwowego i silnego stresu. Z powodu całkowitej degradacji moralnej i psychologicznej, a także ze względu na jawne naruszenie etyki (dopuszczenie do tak drastycznego cierpienia i braku możliwości wystąpienia z eksperymentu), badanie musiało zostać przerwane po zaledwie 6 dniach.

Wpływ: SPE drastycznie pokazał potęgę sytuacji i ról społecznych w kształtowaniu zachowania, potwierdzając, że nawet dobrzy ludzie, umieszczeni w opresyjnym systemie, mogą działać niegodnie. Ze względu na ogromne naruszenia etyczne, to badanie jest teraz całkowicie zakazane i służy jako przestroga dla badaczy.

2. Eksperyment z Warunkowaniem Awersyjnym Homoseksualizmu (terapie konwersyjne)

• Kiedy i Gdzie: Różne ośrodki badawcze, głównie w USA, od lat 30. do 70. XX wieku.
• Cel: Próby "leczenia" homoseksualizmu, który był wówczas klasyfikowany jako choroba psychiczna, za pomocą warunkowania awersyjnego.

Przebieg: Pacjentom pokazywano materiały erotyczne z ich pożądaną płcią (np. w przypadku mężczyzn – zdjęcia innych mężczyzn), a następnie rażono ich prądem elektrycznym lub podawano im środki wywołujące silne wymioty (np. apomorfinę). Ideą było skojarzenie ich orientacji seksualnej z silnym cierpieniem. W późniejszej fazie, pokazywano im obrazy płci "właściwej" (np. kobiet) bez bodźców awersyjnych.

Wyniki i Zakaz: Terapie te były nieskuteczne w trwałej zmianie orientacji, ale doprowadziły do poważnych i trwałych urazów psychicznych, depresji, stanów lękowych i poczucia winy u osób poddawanych tym pseudomedycznym procedurom. Były to jawne próby tortur psychologicznych i fizycznych. Kiedy Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) usunęło homoseksualizm z listy chorób w 1973 roku, te terapie konwersyjne zostały uznane za nieetyczne, szkodliwe i obecnie są zakazane w wielu krajach i stanach, a psychologowie i lekarze aktywnie walczą o ich całkowitą delegalizację na świecie.

3. "Eksperyment Potworów" (Monster Study)

• Kiedy i Gdzie: 1939 rok, Uniwersytet Iowa, USA.
• Cel: Wendell Johnson i Mary Tudor badali, czy jąkanie ma podłoże genetyczne, czy psychologiczne/środowiskowe, a konkretnie, czy można je wywołać u dzieci.

Przebieg: Badacze wzięli 22 osieroconych dzieci. Połowa z nich, mówiących płynnie, została poddana "negatywnej terapii" — badacze wielokrotnie i surowo krytykowali ich mowę, wskazując, że się jąkają i że ich mowa jest zła. Druga grupa dzieci, które już miały problemy z jąkaniem, poddana była "pozytywnej terapii", czyli była chwalona.

Wyniki i Skutki: "Pozytywna terapia" nie poprawiła znacząco mowy, ale w grupie "negatywnej terapii" u wielu płynnie mówiących dzieci rozwinęły się poważne, trwałe problemy z mową i psychiką (stany lękowe, poczucie winy, unikanie mówienia). Eksperyment został zatajony na lata z obawy przed skandalem i zniszczeniem kariery Johnsona, ponieważ celowo wyrządził krzywdę sierotom bez ich świadomej zgody. Z uwagi na trwałą szkodę psychiczną i etyczne naruszenia, jest to jedno z najbardziej potępionych badań w historii psychologii.

Wnioski i zasady etyczne, które zmieniły świat

Dzięki ciemnym kartom historii psychologii powstały sztywne ramy etyczne, bez których żadne badanie z udziałem ludzi nie może się odbyć. To właśnie te kontrowersyjne, a czasem i zakazane, przypadki uświadomiły nam, że wiedza nie może być ważniejsza niż dobro jednostki.

Dzisiejsze zasady etyczne, które obowiązują każdego szanującego się naukowca na świecie, stanowią twardą zaporę przed powtórzeniem tych błędów. Najważniejsze z nich to:

1. Świadoma i dobrowolna zgoda (Informed Consent): Uczestnicy muszą być w pełni poinformowani o celu, procedurze i potencjalnym ryzyku badania, a zgoda musi być świadoma i dobrowolna. Choć Milgram i Zimbardo starali się o zgodę, nie poinformowali o całym zakresie możliwych szkód.
2. Prawo do wycofania się: Uczestnik ma prawo w każdej chwili opuścić badanie, bez żadnych konsekwencji. To było rażąco naruszane np. w eksperymencie Stanforda.
3. Brak szkody i Debriefing: Badanie nie może wyrządzać uczestnikowi trwałej szkody fizycznej ani psychicznej. Po zakończeniu badania, zwłaszcza jeśli stosowano podstęp, konieczny jest szczegółowy debriefing (odprawa), który ma na celu wyjaśnienie prawdziwego celu badania i zminimalizowanie ewentualnych negatywnych skutków psychicznych.

Psychologia to nauka o nas samych. Choć błędy przeszłości są jej mrocznym dziedzictwem, to właśnie one doprowadziły do stworzenia standardów, które gwarantują, że przyszłe odkrycia będą nie tylko przełomowe, ale przede wszystkim humanitarne i etyczne. Patrząc na te historie, możemy lepiej zrozumieć, jak łatwo człowiek może ulec systemowi i jak kluczowa jest ochrona ludzkiej godności, nawet w imię nauki.

Najczęściej zadawane pytania/FAQ

Czy eksperymenty Milgrama i Ascha mogłyby odbyć się dzisiaj?

W pierwotnej formie, nie. Dzisiejsze komitety etyczne nie zatwierdziłyby badań, w których uczestnicy są poddawani tak dużemu stresowi psychicznemu i wprowadzani w błąd co do rzeczywistych celów i potencjalnych szkód. Wymagany byłby wyższy poziom ochrony i mniej inwazyjne metody.

Co stało się z Małym Albertem po eksperymencie?

Dokładny los "Małego Alberta" (prawdopodobnie Douglasa Merritte'a) jest niepewny. Nie przeprowadzono na nim odwarunkowania (czyli usunięcia wywołanej fobii), a Douglas Merritte zmarł w wieku 6 lat. Etycy do dziś krytykują badaczy za to, że nie podjęli próby usunięcia lęku, którego sami u dziecka wywołali.

Co było oficjalnym powodem wstrzymania eksperymentu więziennego Stanforda?

Eksperyment został wstrzymany głównie z powodu interwencji Christiny Maslach, psychologa i ówczesnej partnerki Zimbardo, która widząc skalę sadyzmu strażników i cierpienie więźniów, gwałtownie sprzeciwiła się kontynuacji badania, zmuszając Zimbardo do uznania jego nieetyczności.

Co to jest Kodeks Norymberski w kontekście badań?

Kodeks Norymberski to zbiór 10 zasad etycznych uchwalony w 1947 roku po procesach zbrodniarzy wojennych. Jest to pierwszy formalny dokument na świecie określający bezwzględne wymogi prowadzenia badań na ludziach, z naciskiem na dobrowolną zgodę i unikanie niepotrzebnego cierpienia.

Artykuł powstał przy współpracy z redakcją Parou.pl.